Sự hoang mang giữa thế giới công nghệ

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự phát triển vũ bão của trí tuệ nhân tạo, lý trí công cụ và các hệ thống kỹ thuật số đang tái định hình mọi mặt của đời sống con người. Trong thế giới của các thuật toán tối ưu và hiệu suất chức năng, con người ngày càng bị quy giản thành những dữ liệu thực nghiệm, những mắt xích vận hành vô cảm. Nguy cơ đánh mất “nội tâm ngã vị” và sự phân mảnh bản thể đang trở thành thách đố nóng bỏng nhất. Chúng ta tích lũy vô số tri thức, sở hữu vô vàn công cụ siêu việt để giải mã thế giới, nhưng lại bất lực trước câu hỏi căn bản nhất của chính mình: Chúng ta đã thực sự “nên người” chưa?

Chính trong bối cảnh ấy, việc đón nhận di sản tư tưởng và nhân cách của Thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương (1925–2026) không chỉ đơn thuần là hành động tưởng niệm một bậc thầy triết học hay một sĩ phu lãng tử. Đó là một cơ hội để chúng ta dừng lại, soi chiếu và lắng nghe câu trả lời sắc sảo về con người từ một vị thầy đã sống trọn vẹn kiếp người “tam vô”: không vợ con, không chức vị, không tài sản riêng.

Tôi chưa từng có vinh dự được trực tiếp gặp Thầy, chưa từng được thụ giáo Thầy trên bục giảng của Viện Đại học Đà Lạt hay nghe tiếng nói ấm áp của Thầy tại Tu đoàn Anh Em Bác Ái Chúa Kitô Tôi Tớ. Tuy nhiên, thông qua di sản chữ nghĩa, các bài giảng luận triết học – thần học và đặc biệt là tập hồi ký tự thuật Quia respexit humilitatem meam (Hồi ức Thế Tâm Nguyễn Khắc Dương), tôi đã nhận được những luồng sáng soi chiếu cho hành trình trí thức và đức tin của chính mình. Sự hiện diện của Thầy qua trang sách không phải là một hệ thống lý thuyết xơ cứng, mà là một dòng chảy sự sống sống động, nơi mà cái “biết” không thay thế cho cái “sống”, và thân phận cát bụi mỏng giòn được nâng lên thành một ân sủng tuyệt vời.

Từ tích lũy tri thức đến trải nghiệm sống

Cuộc đời Thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương hẳn là một bản trường ca về cuộc “đi tìm ý nghĩa chữ Người”. Xuất thân từ một gia đình danh gia vọng tộc xứ Nghệ, Thầy mang trong mình nền tảng Nho học sâu sắc cùng vốn tri thức Tây phương uyên bác khi từng du học triết học tại Đại học Sorbonne (Paris). Thế nhưng, sự tinh anh của dòng tộc hay bằng cấp Sorbonne lừng lẫy không làm Thầy dừng lại ở sự thỏa mãn lý trí. Nhận phép rửa năm 1949 với thánh hiệu Stêphanô, Thầy đã biến cuộc đời mình thành một cuộc vượt gộp bản thể từ tri thức luận sang bản thể luận, từ “biết” sang “sống”.

Trong dòng chảy lịch sử tư tưởng, triết học hiện đại nhiều lần rơi vào việc tích lũy thông tin để thay thế cho trải nghiệm sống. Khi lý trí biến thành “lý trí công cụ”, con người đối diện với nguy cơ đánh mất khả năng yêu thương và tự do nội tâm. Giữa bối cảnh đó, việc Thầy Nguyễn Khắc Dương từng giới thiệu tác phẩm L’homme à la recherche de son Humanité của Marcel Légaut là một lời cảnh tỉnh mang tính thời đại: Con người sinh ra về mặt sinh học là một con người, nhưng để nên người, nghĩa là hướng tới Chân, Thiện, Mỹ lại là một cuộc tìm kiếm và dấn thân liên lụy cả đời.

Nhìn lại hành trình của Thầy từ những năm tháng giữ chức Chủ nhiệm Khoa Văn - Triết tại Viện Đại học Đà Lạt cho đến những thập kỷ sống tịch tịnh, chuyên tâm viết hồi ký và hướng dẫn triết học cho các chủng sinh tại Phan Thiết, ta thấy một con người đã đi qua trọn vẹn các nấc thang trưởng thành tâm linh. Thầy đã đi từ tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận cho đến thất thập nhi tùng tâm sở dục. Thầy không xem thời gian là sự đếm gộp cơ học của tuổi tác hay những biến cố sinh học, mà là một Vĩ sử (Histoire monumentale) – nơi mỗi khoảnh khắc trôi qua đều mang tính độc nhất và được đặt dưới ánh sáng quy chiếu của Biến cố Đức Kitô.

Đặt trái tim vào trung tâm cuộc sống

Một trong những đóng góp tư tưởng sắc sảo nhất mà thế hệ trẻ thụ hưởng từ tinh thần triết học của Thầy chính là sự phân định giữa Kerygma (lời rao giảng ban đầu, cuộc gặp gỡ hiện sinh) và Catechesis (giáo lý hệ thống). Đời sống đức tin và trải nghiệm triết học của Thầy Khắc Dương không bắt đầu hay kết thúc ở những công thức tín lý xơ cứng hoặc các bài toán luân lý áp đặt. Nó khởi đi từ Kerygma, một cuộc gặp gỡ cá vị làm đảo lộn và tái tạo toàn bộ hiện hữu, đưa con người vào mối tương quan sống động với Thiên Chúa và đồng loại.

Di sản tư tưởng của Thầy gián tiếp đưa ra câu trả lời cho khủng hoảng hiện đại: Sự phục hưng của chiều kích Trái Tim để chống lại sự thống trị của Lý trí công cụ. Trong một thế giới kỹ trị, nơi con người bị đo lường bằng hiệu năng và các phản xạ có điều kiện, thì trái tim chính là trung tâm quy tụ toàn vẹn của nhân vị. Trái tim không đối lập với lý trí, mà là nơi tổng hòa lý trí, ý chí, cảm xúc và ký ức; là nơi phát sinh tự do đích thực, dung chứa vết thương và mở ra khả năng trắc ẩn với tha nhân.

Thầy Nguyễn Khắc Dương sống một đời “tam vô”, nhưng tâm hồn Thầy chưa bao giờ khép kín hay vô cảm. Trái tim Thầy là nơi ghi nhận những đau đớn của kiếp người, biết rung động trước những bươn chải bôn ba của tha nhân, biết vui với người vui, khóc với người khóc. Trí tuệ hay não bộ có thể làm cho con người trở nên thông minh và tinh xảo hơn, nhưng chỉ có Trái Tim mới làm cho con người thực sự giữ được nhân tính và trở nên người.

Vẻ đẹp của kiếp người mỏng giòn

Chiều sâu triết lý và cốt cách lãng tử của Thầy Nguyễn Khắc Dương đọng lại trọn vẹn nhất trong bài thơ Sở Nguyện – một kiệt tác ngộ đạo chứa đựng sự giao thoa vi diệu giữa tinh thần xả kỷ Đông phương và linh đạo Khổ giá Kitô giáo:

“Hành giả dừng chân tạm vỉa hè,

Tấm thân đất chở với trời che.

Cảm người bươn chải vòng cơm áo,

Thương người bôn ba nhịp ngựa xe.

Trần sắc mười phương đau đớn thấy,

Thế âm bốn cõi xót xa nghe.

Bao giờ cát bụi hoàn nguyên thể,

Nguyện lót chân êm khách vỉa hè.

Công tội trông nhờ cây khổ giá,

Vui buồn ký thác chuỗi Mân Côi.”

Tự nhận mình là một hành giả dừng chân tạm bên vỉa hè cuộc đời, Thầy thể hiện một tư thế tự do thênh thang giữa trời đất. Nhưng sự tự do ấy không đưa Thầy đến thái độ dửng dưng xuất thế, mà đong đầy bốn chữ “Cảm - Thương - Trần - Thế”. Trái tim của vị triết gia bị đâm thâu bởi muôn nỗi đau đớn và xót xa của phận người.

Hình ảnh “Bao giờ cát bụi hoàn nguyên thể / Nguyện lót chân êm khách vỉa hè” chính là đỉnh cao của triết lý bản thể học nhân văn. Thân phận con người tuy mỏng giòn, mau qua như bông hoa sớm nở chiều tàn hay "thời gian như một tiếng thở dài" (le temps d’un soupir), nhưng đó lại là “cát bụi tuyệt vời”. Cát bụi tuyệt vời vì nó đã được chuẩn chước và tuyển chọn trong ý định tình yêu của Đấng Tạo Hóa. Và khi cát bụi trở về với nguyên thể, tức là tình trạng thật nhất, uyên nguyên nhất của chữ “Người”, nó không biến mất vào hư vô, mà tự nguyện trở thành một lớp lót chân êm ái, mang lại chút ấm áp, nâng đỡ cho những bước chân lang thang khác trên đường đời.

Ý thức về sự vô thường của thời gian không biến chúng ta thành những kẻ hư vô buông xuôi, mà làm cho từng khoảnh khắc hiện tại trở nên vô giá. Mỗi cuộc gặp gỡ, mỗi dòng suy tư, mỗi biến cố trôi qua đều là độc nhất và không thể lặp lại, đúng như tinh thần của Heraclitus: “Không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông”.

Giá trị trường tồn của một tư tưởng

Thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương đã khép lại hành trình 101 năm cõi thế. Thầy ra đi, nhưng gia sản tư tưởng, phong thái sống an nhiên cùng những trang hồi ký tự thuật đậm chất Magnificat vẫn tiếp tục là nguồn cảm hứng dồi dào cho những ai đang khao khát đi tìm ý nghĩa cuộc đời.

Dù chưa từng một lần được nắm lấy bàn tay Thầy, chưa từng trực tiếp lắng nghe những bài giảng luận của Thầy, nhưng qua di sản Thầy để lại, tôi nhận ra mình đã may mắn được làm một “người học trò xa mặt”. Tư tưởng của Thầy là ngọn hải đăng nhắc nhở tôi biết cảnh giác trước sự thao túng của lý trí công cụ, biết chắt chiu từng khoảnh khắc thời gian vô thường, giữ vững nhịp đập chân thành của con tim, và trên hết, biết trân trọng thân phận cát bụi của mình như một ơn huệ tuyệt vời để phụng sự và yêu thương tha nhân.

Đức Hữu